13 ਮੱਘਰ ਸੰਮਤ ੧੫੯੧ (1534)
ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਆਵੇ ਏਹ ਤਾਂ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1459 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬਦਰਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਲੱਖੋ ਜੀ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਸਰੀਰਕ ਉਮਰ ‘ਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ।
ਮਰਦਾਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅ ਮਿਹਰ +ਮਿਹਰ+ਮਰਦ+ ਮਰਦ =ਮਰਦਾਨਾ
ਭਾਵ ਜਿਸ ਦੇ ਉਪਰ ਸਾਹਿਬ ਮਿਹਰਵਾਨ ਹੈ ਅਪਾਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਮਰਦ ਹੈ ਉਹ ਹੈ- ਮਰਦਾਨਾ
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨੀਚ ਜ਼ਾਤ ਤੇ ਡੂੰਮ ਮਰਾਸੀ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਕੂਰਾਹੀਏ ਦਾ ਡੂੰਮ ਕਿਹਾ ਪਰ ਨੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨੇ “ਭਾਈ” ਕਿਹਾ। ਭਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਘੁੱਟ ਕੇ ਗ਼ਲ ਨਾਲ ਲਾਇਆ।
ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਸਾਥ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ‘ਚ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਦੀ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਮੀਂਹ, ਹਨੇਰੀ, ਤੂਫਾਨ, ਖੂੰਖਾਰ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਆਦਮਖੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ‘ਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਪਥਰੀਲੇ ਤੇ ਵਿੰਗੇ ਟੇਢੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇ ਏਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ‘ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਚਾਰ ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਰੁੱਖਾਂ ਥੱਲੇ ਸੌਂ ਕੇ ਅੱਕ ਦੀਆਂ ਕੱਕੜੀਅਆਂ ਖਾ ਕੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ‘ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਭਾਈ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਬਾਬਾ “ਹੌਂ ਮਰਦਾ ਹਾਂ ਹੁਣ ਤੇ ਇੱਕ ਕਦਮ ਨੀ ਪੁਟ ਹੁੰਦਾ।”
ਕਈ ਵਾਰ ਪਿਆਰ ‘ਚ ਆ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ।
“ਬਾਬਾ ਤੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ।
ਤੂੰ ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਡੂੰਮ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਡੂੰਮ!
ਤੈੰ ਖੁਦਾਇ ਪਾਇਆ, ਤੈਂ ਖੁਦਾਇ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ!”
ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਨੇ – ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਰਬਾਬ ਵਜਉੰਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ੀੰ ਉਡਦੇ ਪੰਛੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ, ਜੰਗਲ ‘ਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਜਨਵਰ, ਹਿਰਨ ਆਦਿਕ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਰੁੱਖਾਂ ‘ਚੋਂ ਰਸ ਚੋਅ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਸੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਉਡਦਾ ਮਨ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਦੇ ਪੰਛੀ ਕਿਉ ਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 54 ਸਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਰਦਾਨਿਆ! ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਮਰ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ! ਦੱਸ ਤੇਰਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰੀਏ ਕਿ ਦਫ਼ਨ ਕਰੀਏ ?”
ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਬਾ, ਅਜੇ ਵੀ ਕਬਰਾਂ ਜੋਗਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਈ।”…
ਫਿਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਮਰਦਾਨਿਆ! ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਸਮਾਧ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਈਏ…
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਥੋਡ਼੍ਹੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਬਾਬਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮਾਧ ‘ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਹੁਣ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ‘ਚ ਪਉਣ ਲੱਗਾ ਐਂ!” ….
ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੱਸ ਪਏ ਕਿਹਾ, “ਮਰਦਾਨਿਆ
ਤੈੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ!”
ਫਿਰ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਬਾਬਾ! ਜੇ ਤੁੱਠਾ ਐਂ ਤੇ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਦਰ ਕਰੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੋੜੀਂ ਨਾ, ਨਾ ਇਥੇ ਨਾ ਉਥੇ!”
ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਰਦਾਨਿਆ!
ਜਿਥੇ ਮੇਰਾ ਵਾਸਾ ਉਥੇ ਤੇਰਾ ਵਾਸਾ।”
ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਮਾਣ ਤਾਣ ਕਰਦੇ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦਾ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ 3 ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ ਬਰਾਤ ਵਾਪਸ ਆਈ। ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਹਣਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਜੀ (ਮਠਿਆਈ) ਦੇ ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਤੋਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਤੇ ਮਰਦਾਨੇ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਲਿਬਾਸ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਜੀ ਲੈ ਕੇ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਏ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਏਹ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਈ ਖਿਆਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਘਰ ‘ਚ ਕੁਝ ਰੌਲਾ ਵੀ ਪਿਆ। ਕਿ ਸ਼ਗਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕਪੜਾ ਸੀ। ਕੀਮਤੀ ਵੀ ਕਿੰਨਾਂ… ਚਲੋ ਦੇਣਾ, ਸੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦੇ ਦਿੰਦੇ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਮਾਸੀ ਲੱਖੋ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਨੀਂ ਭੈਣ ਤ੍ਰਿਪਤਾ, “ਆ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਨਾਨਕ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਮਲਾ!” ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਕੰਨੀਂ ‘ਵਾਜ ਪਈ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਬਚਨ ਕਹੇ, “ਮਾਸੀ ਮੈਂ ਤੇ ਅੱਧਾ ਕਮਲਾਂ ਆ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਥੰਮਣ ਪੂਰਾ ਕਮਲਾ ਹੋਊ” ( ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਥੰਮਨ ਜੀ ਕੋਲ ਈ ਖੜੇ ਸੀ) ਗੁਰੂ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇਖੋ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਥੰਮਣ ਜੀ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਮਸਤ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋਇਆ। ਮਾਝੇ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਥਾਨ ਹਨ।
13 ਮੱਘਰ 1534 ਈ: ਦੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਦੀ ਚਾਦਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਪਾਈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੱਥੀਂ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਏਨੀ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਮਰਦਾਨਿਆ,. ਏਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਾ! ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਰੀਰਕ ਉਮਰ ਕਰੀਬ 75 ਸਾਲ ਹੈ।
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਸਲੋਕ ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ‘ਚ ਦਰਜ ਨੇ:
ਸਲੋਕ ਮਰਦਾਨਾ ੧
ਕਲਿ ਕਲਵਾਲੀ ਕਾਮੁ ਮਦੁ ਮਨੂਆ ਪੀਵਣਹਾਰੁ ॥
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪਉੜੀ ਹੀ ਭਾਈ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ।
ਭਲਾ ਰਬਾਬ ਵਜਾਇੰਦਾ ਮਜਲਸ ਮਰਦਾਨਾ ਮੀਰਾਸੀ
ਨੋਟ : ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹੈ, ਕੁਝ ਕੁਰਮ
(ਖੁਰਮ) ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ (ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ) ‘ਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ।
ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ! ਨਮਸਕਾਰ!!
-ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ
ਉਪ ਸੰਪਾਦਕ ,
ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ
