ਗਿ.ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾਮੋਦਰ ਨਾਮ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹਨ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ,ਸਹੰਸਰਨਾਮਾ ਦੇ ਵਿੱਚ 367ਵੇਂ ਨਾਮ ਦੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਧਾ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨਣ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਮੋਦਰ ਲੀਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਨੇ। ਭਗਵਾਨ ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਸਨਾਤਨ ਮਤ ਦੁਆਰਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤ ਦਾਮੋਦਰਾਅਸ਼ਟਕ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਦਾਮੋਦਰ ਮੰਦਰ ਗਿਰਨਾਰ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜੂਨਾਗੜ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਧਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਦਾਮੋਦਰ ਕੁੰਡ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਦਾਮੋਦਰ ਨਦੀ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੀਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
592 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਇਹ ਲੰਮੀ ਨਦੀ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਖਨਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਮੌਜੂਦ ਦਮੋਦਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਸ ਦੇ ਉਦਰ ਨੂੰ ਦਾਮ ( ਰੱਸੀ) ਬੰਨੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕਰਤਾਰ ਜਿਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੈ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਅਰਥ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਾਵਨ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਮੋਦਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ,
ਮਾਤਾ ਕੇ ਉਦਰ ਮਹਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਕਰੇ ਸੋ ਕਿਉ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੀਐ ||
ਮਨਹੁ ਕਿਉ ਵਿਸਾਰੀਐ ਏਵਡੁ ਦਾਤਾ ਜਿ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਆਹਾਰੁ ਪਹੁਚਾਵਏ ।( ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗ, 917 )
ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਮੋਦਰ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ:-
ਜਨਨੀ ਕੇਰੇ ਉਦਰ ਉਦਕ ਮਹਿ ਪਿੰਡੁ ਕੀਆ ਦਸ
ਦੁਆਰਾ ।।
ਦੇਇ ਅਹਾਰ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਰਾਖੈ ਐਸਾ ਖਸਮੁ ਹਮਾਰਾ || ( ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗ,487 )
ਦਾਮੋਦਰ = ਦੇਇ ਆਹਾਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਜੋ ਉਦਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾਮੋਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ।
