ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਨਗਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੈ (ਮੌਜੂਦਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ)। ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਹਰਾਹ ਉਪਰ ਸੀ। ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ, ਦੂਰੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕਈ ਯਾਤਰੀ ਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਭੀ ਉਥੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਲਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ, ਪੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਅਮੀਰ ਗ਼ਰੀਬ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ। ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕੋ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਜਾਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਇਕੋ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਲੰਗਰ ਨੂੰ ਲੋਕੀਂ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਸਮਝਦੇ। ਲੋਕੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਰਸਦਾਂ ਪਾਂਦੇ। ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁਟੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਢੋਂਦਾ, ਕੋਈ ਬਾਲਣ ਲਿਆਉਂਦਾ! ਕੋਈ ਦਾਲ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਬਣਾਂਦੇ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਪਕਾਂਦੇ । ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖੀਰ ਵੀ ਵਰਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਅ ਵੀ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ : “ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ, ਪਾਛੇ ਸੰਗਤ ।” ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਛਕੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਇਹ ਨੇਮ ਹਰੇਕ ਲਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ।
ਇਕ ਵਾਰੀ ਲਾਹੌਰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਅਤੇ
ਹੋਰ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕਿਆ। ਉਥੇ ਕਈ ਤੰਬੂ ਤੇ ਸ਼ਾਮੀਆਨੇ ਲੱਗ ਗਏ। ਕਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ । ਉਹ ਰਾਤ ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ : “ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਆਉਣ!” ਅਕਬਰ ਨੇ ਇੰਜ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਛਕਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਸਿਆ : “ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਛਕਦਿਆਂ ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਆਇਆ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ।”
ਇੰਜ ਹੀ ਹਰੀਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਭੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।
ਲੰਗਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਸੀ । ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਪਕਦਾ ਉਹ ਆਏ ਗਏ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਵਰਤਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਹੋਕਾ ਦੇ ਕੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨਗਰ ਦੇ ਮਾਲ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ।
ਪ੍ਰਿੰ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (ਗੁਰਪੁਰਵਾਸੀ)
