ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਕਰਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ, ਜੀਵਨਮੁਖੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣਕ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤੱਬ ਜਾਂ ਰਸਮ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ-ਨਾਸ਼, ਸਮਾਨਤਾ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੂਲ ਭਾਵ:
‘ਸੇਵਾ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ “ਸੇਵ” ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ:
ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚ ਦੇ
ਬਿਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ
ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ
ਮਨ, ਤਨ ਅਤੇ ਧਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣਾ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
“ਸੇਵਾ ਕਰਤ ਹੋਇ ਨਿਹਕਾਮੀ।
ਤਿਸ ਕਉ ਹੋਤ ਪਰਾਪਤਿ ਸੁਆਮੀ॥”
(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ 286)
ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ:
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਥਾਪਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ “ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ” ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਵੰਡ ਛਕੋ’ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਤੀ, ਧਰਮ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਧਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੇਵਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ:
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:
“ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ॥”
(ਅੰਗ 466)
ਇਸ ‘ਦਾਰੂ’ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ।
ਸੇਵਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ: ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:-
1. ਤਨ ਸੇਵਾ:
ਤਨ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਸ਼ਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ, ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣਾ ਆਦਿ ਤਨ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
2. ਮਨ ਸੇਵਾ:
ਮਨ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸੋਚਣਾ, ਦੁੱਖੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣਾ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨ ਸੇਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
3. ਧਨ ਸੇਵਾ:
ਧਨ ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਜਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਨਾ। ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਸੇਵਾ ਵੀ ਤਦ ਹੀ ਸਫਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ:
ਸੇਵਾ ਦਾ ਜਿਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ:
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁਕਮ ਸੀ: “ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਗਤ, ਫਿਰ ਸੰਗਤ।”
ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ, ਉੱਚ-ਨੀਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਨਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ:-
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉੱਚੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਖਮੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ:
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਚੌਹਦਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਜਕ ਅਨਿਆਇ, ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵੇਲੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਫ਼ਤ-ਰਾਹਤ, ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਂਪ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਾਰ
ਅੱਜ ਦੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਰਥ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੇਵਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਤੰਭ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਕਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੇਵਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ।
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾਦਕ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ
