ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ: ਇਰਾਕ ਰਜ਼ਾ ਜ਼ੈਦੀ ਨੇ “ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ” ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕੁੰਜੀਵਤ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਦਵਾਨ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਬਾਰੇ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਲਬੱਤਾ ਮੇਰਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ।
“ਯਹ ਅਲੱਗ ਬਾਤ ਕੇ ਤਾਮੀਰ ਨਾ ਹੋਨੇ ਪਾਏ, ਵਰਨਾ ਹਰ ਜ਼ਹਿਨ ਮੇਂ ਏਕ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਹੋਤਾ ਹੈ” ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਚ ਘੱਟ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਹਰ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਫ਼ੀ ਬਣਨ ਅਤੇ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਰਾਈ ਅਤੇ ਹਰ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਜਾਂ ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਹਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਸਵੈ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਈਰਖਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੂਫੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਨਕਾਹਾਂ ਵਪਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੂਫੀਵਾਦ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ਦੇ ਕੇ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਕੀਲ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਕਪੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੂਫੀਵਾਦ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਲਿਬਾਸ ਵਿਚ ਸਿਮਟਿਆ ਫ਼ਲਸਫਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਨਫ਼ਸ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਤੇ ਫ਼ਨਾਹ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡ ਪਾਸਾਰੀ ਮਰਕਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਲਦੇ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਤੇ ਮੌਸੀਕੀ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਤਰਬਾਂ ਇਬਾਦਤ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਦਸਤੂਰ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਾਹਨੁਮਾਈ ਅਤਾ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੈਕਚਰ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾ. ਰਿਹਾਨ ਹਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਰਿਹਾਨ ਹਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਫਾਰਸੀ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਵੀ ਖਾਨਕਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਦਰਦ, ਖ਼ਵਾਜਾ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਆਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਮਿਨਾਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ, ਗ਼ਾਲਿਬ ਅਤੇ ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
