ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ-ਕੇਂਦਰਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੱਕ, ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੱਚ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨ” ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਣੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ, ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਪੱਛਮੀ ਸੋਚ, ਤਰਕਵਾਦ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮਨਮਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਰਬੋਚਤਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੂਲ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ’ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਡੋਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੈ। ਰਹਿਤ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ—ਕੇਸ, ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕੰਘਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਚਾਣ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਗਲਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਅਕਸਰ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੰਤ-ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਫੁਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ ਘਟਦਾ ਹੈ।
ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵਾਇਰਲ ਵੀਡੀਓਜ਼, ਵਿਵਾਦਿਤ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਪਰ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਬਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਉਲਝਣਪੂਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਖਾਲੀਪਨ, ਗੁੰਝਲ ਅਤੇ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਥ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਤਨਜ਼ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਟਕਾਵੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ’ਤੇ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਢਾਹ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕੇਗਾ।
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ,ਸੰਪਾਦਕ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ
