ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੌਰੰਗਾਂਬਾਦ ਜੀ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਕੁੱਲ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਜਯੋਗੀ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੌਂਰੰਗਾਬਾਦ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜ੍ਹੇ ਪਿੰਡ ਗੱਗੋਬੂਹਾ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਧਰਮ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਸ਼ਹੀਦ ਮੁਲਤਾਨ ਜੰਗ) ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੰਨ੍ਹ 1768 ਈ: ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੮੨੫ ਸਾਵਣ ੩ ਨੂੰ ਹੋਇਆ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਧੇ ਜਰਨੈਲ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿਮਾਂ ਵਿਚ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਨਾਮਬਾਣੀਂ ਦੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਾਧੂ ਹੋ ਗਏ ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਵਰੋਸਾਈ ਧਰਤੀ ਗੋਂਇਦਵਾਲ,ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜ੍ਹੇ ਪਿੰਡ ਨੌਂਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਿਥੇ ਹਜਾਰਾਂ ਸ਼ਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਸਿਪਾਹੀ,ਘੋੜ੍ਹ ਸਵਾਰ ਸੰਗਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਠਹਿਰਦੀਆਂ ਲੰਗਰਾਂ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਭੰਡਾਰ ਵਰਤਦੇ।
ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਬਦਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਸੰਕਟਮਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ,ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜ੍ਹਕ ਸਿੰਘ,ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ,ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਕਤ੍ਹਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਮਾਝੇ ਦੀ ਧਰਤ ਦਾ ਇਹ ਡੇਰਾ ਬਣਿਆ।
ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ,ਕੰਵਰ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ,ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ,ਦੀਵਾਨ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾ ਸਾਰੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੇ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡੋਗਰਾ ਜਰ ਨਾ ਸਕਿਆ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਡੇਰਾ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ।
ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ਼ ਡੋਗਰੇ ਵਲੋਂ 1844 ਨੂੰ ਮੀਆਂ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੀਹ ਹਜਾਰ ਫੌਜ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਤੋਪਾਂ ਭੇਜ ਕੇ ਨੌਰੰਗਾਂਬਾਦ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,ਪਰ ਪਾਪੀ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਗੁਰੂ ਮਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਅੰਧਾ ਧੁੰਦ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਂਤ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਤੋਂ ਡੋਗਰੇ ਏਨੇ ਭੈਅ ਭੀਤ ਸਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲ੍ਹੇ ਦਾਗ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ ।
ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਏਨੇ ਤਪ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਾਝੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਬੇਈਮਾਨ ਧੋਖ਼ੇਬਾਜ਼ ਡੋਗਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਗ਼ੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ਼ੀਆਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਮਾਰੀ ਫੌਜ਼ ਤੇ ਡੋਗਰਾ ਹੀਰਾ ਸਿਓ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਆਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਇਨਾਮ ਵੰਡ ਰਹੇ ਡੋਗਰੇ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨਲੂਏ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚੇ ਛੱਡ ਡੋਗਰਾ ਹਜਾਰਾਂ ਫੌਜਾਂ ਧਨ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਭੱਜ ਉਠਾ। ਜਿਸਦਾ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਪਿਛਾ ਕਰਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਜਾ ਘੇਰਿਆ ਜਿਥੇ ਡੋਗਰਾ ਹੀਰਾ ਸਿਓ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਕਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਹੱਥੋਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਪੰਡਿਤ ਜੱਲਾ ਤੇ ਲਾਭ ਸਿਓ ਡੋਗਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਏਸੇ ਜੰਗ ਚੋਂ ਭੱਜਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਤ੍ਹਲ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਢੋਈ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਬੇਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਏਨਾ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਲਾਹੋਰ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ ਧੂਹੇ ਗਏ,ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਏਨਾ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿਚ ਛਿੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ।
ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਜੰਗੇ ਅਜਾਦੀ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਰੋਵਰ ਦੀਆਂ ਚੌਹਾਂ ਬਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗੀਠੇ ਦੀ ਬਿਭੂਤੀ ਪਾਈ ਪੰਜ ਘੋੜ੍ਹੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੌਰੰਗਾਂਬਾਦ ਵਾਲੇ ਐਸੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਾਧੂ ਸਨ,ਜਿੰਨਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 360 ਅਸਥਾਨ ਹਨ, ਸਾਵਣ ਦੀ ਤੀਜ ਨੂੰ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜੋਕੇ ਭੇਖੀ ਖੋਖਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਪੰਥਕ ਸਟੇਜਾਂ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸੰਤ ਨਹੀ ਹੁੰਦੇ,ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਧੂ ਸਨ।
-ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੇਠੂਵਾਲ
