ਜਦ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ’ਚ ਵੀ ਰਹੇ। ਜਦ ਆਪ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸ਼ਸਤਰ ਇਕ ਕਿ੍ਰਪਾਨ, ਇਕ ਖੰਡਾ, ਦੋ ਜਮਧਰ ਤੇ ਇਕ ਖੰਜਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਸੁਭਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਪਾਣੀ ਛਕਦੇ ਸਨ।
ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤੁਹਾਡੀ ਔਲਾਦ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਮਹਿਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ (ਪੰਨਾ ਨੰ: 178 ’ਤੇ) ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਰਾਮੂ ਜੀ (ਭਾਈ ਰਾਵ ਸਿੰਘ) ਮਾਤਾ ਜਸਦੇਈ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ 1681 ਈ: ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰੋਹਤਾਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਰੋਹਤਾਸ ਵਿਖੇ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ 1701 ’ਚ ਆਪ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ। ਉਦੋਂ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਰਾਮੂ ਜੀ (ਭਾਈ ਰਾਵ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੰਘ ਸੱਜ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੌਰ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜ ਗਏ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ 1701 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਆਪ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਵੀ ਇਕ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਸੀ। ਜਦ ਅਕਤੂਬਰ 1704 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਪੈਣ ਸਮੇਂ ਆਪ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਨਾਲ (ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾਵਾਂ) ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦੋ ਸੇਵਕ ਬੀਬੀਆਂ ਬੀਬੀ ਭਾਨ ਕੌਰ ਤੇ ਬੀਬੀ ਹਰਦਾਸ ਕੌਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ।
ਜਦ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ’ਚ ਵੀ ਰਹੇ। ਜਦ ਆਪ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸ਼ਸਤਰ ਇਕ ਕਿ੍ਰਪਾਨ, ਇਕ ਖੰਡਾ, ਦੋ ਜਮਧਰ ਤੇ ਇਕ ਖੰਜਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਸੁਭਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਪਾਣੀ ਛਕਦੇ ਸਨ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1708 ਈ: ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਾ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਆਪ ਨੇ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਭੇਜੇ। ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਆਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਕੇ 1731 ’ਚ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕਿ੍ਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹੁਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਸ ਹੈ।
-ਧਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਬਾ
