ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਰਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਾਰਵਭੌਮ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮਿਕ ਭੇਦਭਾਵ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਚਰਮ ‘ਤੇ ਸੀ, ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ।
1. ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ – ਇਕ ਮਨੁੱਖਤਾ:-
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨੀਵ “ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ” ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਇੱਕ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ:-
“ਇਕਾ ਬਾਣੀ ਇਕੁ ਗੁਰੁ ਇਕੋ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ ॥”
(ਅੰਗ 646)
ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੰਡ ਵੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
2. ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ:-
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
“ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤਿ ਸਭੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ॥”
(ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ)
ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਹੀ ਜਾਤ – ਮਨੁੱਖ ਜਾਤ – ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਨੀਵ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵੰਡਦੀ ਹੈ।
3. ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ:-
ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
“ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥
ਦਿਵਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ॥”
(ਅੰਗ 8)
ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4. ਦਇਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ:-
ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਆਤਮਾ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
“ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ॥”
(ਅੰਗ 8)
ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵਾਰਥ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।
5. ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ – ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ:-
ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਕ ਹੈ:
“ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ।”
ਇੱਥੇ “ਸਰਬੱਤ” ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
6. ਸੇਵਾ:-
ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲਤਾ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਹੈ।
“ਸੇਵਾ ਕਰਤ ਹੋਇ ਨਿਹਕਾਮੀ ॥
ਤਿਸ ਕਉ ਹੋਤ ਪਰਾਪਤਿ ਸੁਆਮੀ ॥”
(ਅੰਗ 286)
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ “ਮੈਂ” ਤੋਂ “ਅਸੀਂ” ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ-ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ।
7. ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼:-
ਗੁਰਬਾਣੀ ਹਿੰਸਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
“ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ॥”
(ਅੰਗ 1299)
ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਵੋੱਚ ਐਲਾਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ, ਦਇਆ-ਕਰੁਣਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ – ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ, ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਕ ਰਾਹਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਾਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ “ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ” ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾਦਕ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ
