ਚਮਕ-ਦਮਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਗੁਆਚਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਨਾਮ ਬੋਧਿਕ ਸੰਕਟ

ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਚਕਾਚੌਂਧ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਟੀ.ਵੀ. ਯੂਨਿਟਾਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਸਾਮਾਨ ਲਈ ਤਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਅਲਮਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁਣ ਪਹਿਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਸਸਤੇ ਨਾਟਕਾਂ, ਪ੍ਰਾਯੋਜਿਤ ਬਹਿਸਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਰੀਲਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਗਤੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੋਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਵਰਗਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ੌਂਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੌਮੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਹਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦੀ ਰੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਪਾਠਕ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਵਾਣਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਾਲਟੇਅਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿ “ਸੰਸਾਰ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ; ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਇਸੇ ਸੋਚ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ,ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਦੂਗਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਕਿਸ ਲਈ’ ਅਤੇ ‘ਕਿਉਂ’ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਦੇ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇਗਾ ਤਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ,ਵਿਰਸਾ ,ਗਿਆਨ,ਸਾਹਿਤ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇਗਾ।
ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚਾਪਲੂਸੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ।ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਘਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਹਾਊਸ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਪਰੋਸ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ‘ਵਿਕਦੀ’ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਘਟੀਆ ਜਾਂ ਗੁੰਮਰਾਹਕੁੰਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਪਾਏ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਿਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ‘ਮਸ਼ੀਨ’ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਮਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ।
​ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ “ਕੇਵਲ ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਉਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਦਾਇਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ।
​ਅੱਜ ਦੇ ਕਠਿਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਲੇਖਕ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
​ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਣ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਡਿਜੀਟਲ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਘਟਦਾ ਏਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 30 ਸੈਕਿੰਡ ਦੀ ਰੀਲ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖਣੀ ਸੌਖੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪੰਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਜਿਸ ਧੀਰਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸ ‘ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ’ ਕੰਟੈਂਟ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਗਲਬਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਢਾਹ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਬੁਰਾਈ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ‘ਸਭਿਅਕ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ’ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਬੋਲਣ ਨੂੰ ‘ਪਛੜੇਵੇਂ’ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿਰਫ਼ ‘ਨੌਕਰੀ’ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਟਾ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਵੀਂ ਜਗਿਆਸਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਮੋਟੀ ਕਮਾਈ ਵਾਲਾ ਕੈਰੀਅਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ‘ਉਪਯੋਗਤਾਵਾਦੀ’ ਸੋਚ ਨੇ ਬੌਧਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
​ਇਹ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕੌਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ‘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ (ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਤੇ ਗਿਆਨ) ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠਕ ਕਿਉਂ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬੌਧਿਕਤਾ ਨਿਵਾਣਾਂ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇੰਨੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।
ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਨਾਵਲ, ਆਡੀਓ ਬੁੱਕਸ, ਈ-ਬੁੱਕਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਪੱਖੋਂ ਸਾਡਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਾਪਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ, ਸਰਲ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਰੇ ਬੌਧਿਕ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵੱਲ ਵੱਧ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਫਰੀਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਇੱਕ ਕੌਮ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੌਧਿਕ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।” ਸਿੱਖ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਰਸਮੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਏ ਹਾਂ।
​ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਈ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਫਿਨਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਬੋਝ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਜੀਵਨ ਜਾਚ’ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਕੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਅੰਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਫਿਨਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ‘ਓਡੀ’ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮਿਲਣ-ਗਿਲਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੂਝ ਵਧਾਉਣ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, “ਪੜ੍ਹਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਫਿਨਲੈਂਡ ਜਾਂ ਜਪਾਨ ਵਾਂਗ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੀਖਿਆ’ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ‘ਆਨੰਦ’ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਾਪਸੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
​ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਾਜਿਕ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕਮੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਨਫ਼ਰਤ, ਟ੍ਰੋਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗਾਲਨੁਮਾ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮਦਿਨ ‘ਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਰੰਗਦਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੇਣ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ‘ਈ-ਬੁੱਕਸ’ ਅਤੇ ‘ਆਡੀਓ ਬੁੱਕਸ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੋਬਾਈਲ ‘ਤੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚੰਗਾ ਕੰਟੈਂਟ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ‘ਮੋਬਾਈਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ’ ਰਾਹੀਂ ਕਿਤਾਬ ਮੇਲੇ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ।
​ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ, ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ, ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ‘ਬੌਧਿਕ ਸੰਵਾਦ ਕੇਂਦਰ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਹਿਸ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭ ਸਕਣ। ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਔਖੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਰਲ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਦੇਣ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਡੀਓ-ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਫਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੱਖਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਿਗਲਣ ਲਈ, ਪਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਬਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ।ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ/ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭ ਕੇ ਦੇਣ।
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ’ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤਾਕਤ’ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇਗੀ।
​ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ ਆਨੰਦ ਹੋਵੇ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁੱਕ ਕਲੱਬਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸੂਝਵਾਨ, ਹਮਦਰਦ, ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਉਸ ‘ਲੋਅ’ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਗਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਜੋ ਡਿਜੀਟਲ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ।ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਠਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬੌਧਿਕ ਹਨੇਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਪਣੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਕੰਮ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹਿ ਸਕੇ

ਬਲਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ